Pokaz rękopisów Stefana Żeromskiego w Muzeum Literatury w Warszawie

W tym roku przypada setna rocznica śmierci Stefana Żeromskiego, Sejm RP ustanowił Pisarza Patronem Roku 2025. Z tej okazji Muzeum Literatury przygotowało prezentację kolekcji Stefana Żeromskiego ze swoich zbiorów  muzealnych. Składają się na nią przede wszystkim bezcenne rękopisy pisarza.

Manuskrypty zostały uratowane z gruzów kamienicy przy Rynku Starego Miasta 11 zniszczonej w Powstaniu Warszawskim. Rękopisy zostały zapisane rodzinie, Annie i Monice Żeromskim. Złożone w trzech drewnianych skrzyniach w willi w Konstancinie przetrwały pierwsze lata okupacji. W maju 1944 roku zostały przywiezione przez córkę do Warszawy. Początkowo zostały umieszczone w kamienicy na Starym Mieście przy ulicy Brzozowej, a następnie, przed wybuchem Powstania Warszawskiego ukryte w piwnicy domu przy Rynku Starego Miasta 11. W czasie Powstania Warszawskiego zostały pod gruzami i w 1945 roku częściowo odzyskane przez Monikę Żeromską. Obecnie znajdują się one w zbiorach Biblioteki Narodowej. Druga część rękopisów została wydobyta spod gruzów w styczniu 1951 roku. Stanowiły one już mokrą masę przegniłego papieru, zostały zakonserwowane i oprawione przez mistrzów sztuki – Bonawenturę Lenarta i Tadeusza Tuszewskiego. Prace konserwatorskie trwały osiem lat: poszczególne karty oczyszczone, osuszone, poddane dezynfekcji zostały objęte specjalną folią, rozdzielone interfolią z czerpanego papieru mirkowskiego i zszyte w woluminy oprawione we włoski pergamin. Na grzbietach poszczególnych tomów umieszczono zszywki w formie prostokątów, wykonane z szarych, drobno plecionych nici (każdy tom ma inną ornamentykę). Na przedniej okładce tytuł tomu wykonany pismem rondowym. Każdy tom ma futerał z tektury płótnowanej. W tej formie introligatorskiej, uratowane fragmenty, strzępy rękopisów kilku powieści, dramatów, notatek pisarza mają w swoim kształcie niezbywalną wartość artystyczną, emocjonalną i symboliczną.

Bogatej twórczości literackiej Żeromskiego towarzyszyła intensywna działalność niepodległościowa i patriotyczna, zaangażowanie w budowanie nowej Polski. W związku z tym pokaz rękopisów Stefana Żeromskiego z kolekcji Muzeum Literatury odbył się 15 sierpnia w rocznicę Bitwy Warszawskiej 1920 roku. Pokaz akcentował tematykę polskiego losu walki o sprawy niepodległościowe, obrony wywalczonej wolności, także w kontekście bolszewizmu. Prezentowane były m.in. rękopisy: „O żołnierzu polskim”, „Duma o hetmanie”, „Sen o szpadzie”, „Sułkowski”, „Ponad śnieg bielszym się stanę”. Większość z nich to są rękopisy uratowane.

Możliwość zobaczenia z bliska zarówno samych rękopisów, charakteru pisma, przekreśleń, poprawek, jak i ogromu ich zniszczenia oraz rezultatu kunsztu konserwatorskiego, było wydarzeniem niezwykle interesującym. 

Dziękuję kustosz Małgorzacie Wichowskiej oraz Muzeum Literatury za zorganizowanie tego wyjątkowego pokazu. 

Tekst własny na podstawie informacji Muzeum Literatury.
Zdjęcia własne i Muzeum Literatury.